पूर्वाधार वाच, काठमाडौं । 

प्रसिद्ध भारतीय उद्योगपति रतन टाटाको गत बुधबार ८६ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। उनको व्यापार र सामाजिक कार्यहरूले टाटा समूह प्रत्येक भारतीयको घरमा पुगेको थियो र मानिसहरूको मनमा आफ्नो स्थान बनाएको थियो। त्यसैले उनको निधनमा सबैले दुःख व्यक्त गरे।

रतन टाटाको नाम सधैं सम्मानका साथ लिइन्छ, तर पनि उनी विवादबाट पूर्ण रूपमा अलग भने रहन सकेनन्। आफ्ना राम्रा कामहरूको कारण चिनिने रतन टाटाले चार वटा घटनामा समस्याहरूको सामना गर्नुपरेको थियो।

यी घटनाहरूमा सिंगूर नानो प्लान्टमा किसानहरूको विरोध, नीरा राडियाको फोन ट्यापिङ, तनिष्क विज्ञापन, र साइरस मिस्त्रीको नियुक्तिको मुद्दा समावेश छन्।

आखिर ती घटनाहरू के हुन् ? सधैं राम्रा कामका लागि चिनिने रतन टाटा किन विवादमा परेका थिए ? र त्यस समयमा रतन टाटाले के भूमिका खेलेका थिए ?

‘सिंगूरमा आन्दोलनको क्रममा ममता बनर्जी’

सिंगूर नानो कार परियोजनामा किसानहरूको विरोध 

सबैभन्दा सस्तो कारको सपना साकार गर्न टाटाले नानो परियोजनाको घोषणा गरेका थिए। सन् २००६ मा पश्चिम बंगालको तत्कालीन कम्युनिस्ट सरकारले टाटाको यस परियोजनाका लागि किसानहरूबाट जमिन अधिग्रहण गरेको थियो। तर यस जमिन अधिग्रहणको पश्चिम बंगालमा व्यापक विरोध भयो।

पश्चिम बंगालमा तत्कालीन विपक्षी नेता ममता बनर्जीले किसानहरूको विरोधको नेतृत्व गरिन् र आमरण अनशन गरिन्। पछि यो आन्दोलनले हिंसात्मक रूप लियो।

अन्ततः यस विवादपछि टाटाले नानो परियोजनालाई गुजरात प्रदेशमा स्थानान्तरण गरे, तर जमिन भने कम्पनीले आफ्नो कब्जामा नै राख्यो।

सन् २०११ को पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनावमा सीपीएमलाई ठूलो हार बेहोर्नुपर्‍यो र ममता बनर्जी मुख्यमन्त्री बनिन्। ममताले मन्त्रिपरिषद्को पहिलो निर्णयका रूपमा टाटाबाट जमिन लिएर किसानहरूलाई फिर्ता दिइन्।
‘नानो कारका साथमा रतन टाटा’

नीरा राडिया टेप प्रकरण र पैरवीकाे आरोप

सन् २०१० मा रतन टाटा ठूलो विवादमा फसे। सीबीआईले ‘लबिस्ट’ नीरा राडियाका १०० भन्दा बढी कल ट्याप गरेको थियो। यसमा प्रमुख नेता, उद्योगपति र पत्रकारहरूसँग राडियाको कुराकानी समावेश थियो।

जसमा रतन टाटाको नाम पनि जोडिएको थियो। रतन टाटाको राडियासँगको कुराकानी लिक भएपछि ठूलो विवाद खडा भयो। राडिया उद्योगपति मुकेश अम्बानी र रतन टाटाका लागि काम गर्थिन्।

जाँच एजेन्सीले मोबाइल टेलिफोन लाइसेन्सको बिक्रीमा भएको कथित अनियमितताको आरोपको अनुसन्धान गरिरहेको थियो। सोही क्रममा राडियाको फोन औपचारिक रूपमा जाँच एजेन्सीहरूले ट्याप गरेका थिए।

यसपछि टाटाले सर्वोच्च अदालतको ढोका ढकढकाउँदै भने कि यो एक निजी कुराकानी थियो र यसलाई सार्वजनिक गर्नु उनीहरूको गोपनीयताको उल्लङ्घन हो। यस मामिलामा तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहले पनि अनुसन्धानको आदेश दिएका थिए।

फोन ट्यापिङको सन्दर्भमा मनमोहन सिंहले भनेका थिए, ‘म उद्योगमा केही व्यक्तिहरूको फोन ट्यापिङको कारणले हुने चिन्ताबारे जानकार छु। तर हामी जुन दुनियाँमा बस्छौं, त्यहाँ सरकारी एजेन्सीहरूलाई राष्ट्रिय सुरक्षा, कर छल्ने, र अवैध वित्तीय लेनदेनको मामिलामा फोन ट्यापिङजस्ता शक्तिको आवश्यकता पर्छ।’

मनमोहन सिंहले त्यस समयमा यो पनि भनेका थिए, ‘जाँच एजेन्सीहरूले यी शक्तिहरूको प्रयोग निकै सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ। स्पष्ट नियम र प्रक्रियाहरूको आवश्यकता छ ताकि यी शक्तिहरूको दुरुपयोग नहोस्।’

तनिष्क विज्ञापन विवाद

अक्टोबर २०२० मा टाटा समूहले आफ्नो गहना ब्रान्ड ‘तनिष्क’को एउटा विज्ञापन हतारमा फिर्ता लिएको भन्दै रतन टाटाले धेरै आलोचनाको सामना गर्नुपरेको थियो ।

‘एकत्वम’ (एकता) नामक गहनाको विज्ञापनमा एउटा मुस्लिम परिवारमा हिन्दू बुहारीको ‘बेबी सावर समारोह’ देखाइएको थियो।

यसमा सहिष्णु भारतीय समाजलाई देखाइएको थियो, जसले सबै धर्म र राष्ट्रिय एकताको सम्मान गर्छ। तर, विज्ञापनले आलोचनाको सामना गर्नुपर्‍यो र केही मानिसहरूले तनिष्कको बहिष्कार गर्ने आह्वान समेत गरे।

अन्ततः यस दबाबका कारण ‘तनिष्क’लाई विज्ञापन फिर्ता लिनुपर्‍यो। केही मानिसहरूको भनाइ थियो कि यदि जेआरडी टाटा जीवित हुन्थे भने उनी यस्तो प्रकारको दबाबमा पर्दैनथे।

‘साइरस मिस्त्री (दायाँ)को साथमा रतन टाटा’

साइरस मिस्त्रीको आरोपमा विवाद 

अन्तमा कुरा गरौं, रतन टाटा र साइरस मिस्त्रीसँग सम्बन्धित विवादको। टाटा समूहका तत्कालीन अध्यक्ष साइरस मिस्त्रीले टाटा बोर्डलाई लेखेको पत्रमा रतन टाटामाथि कम्पनीका मामिलामा हस्तक्षेप गर्ने र आफ्ना निर्णयहरू थोपर्ने गरेकाे आरोप लगाएका थिए। यसका कारण रतन टाटा फेरि एक पटक विवादमा आएका थिए।

२४ अक्टोबर २०१६ मा, साइरस मिस्त्रीलाई एक घण्टा पनि नपुग्ने सूचनामा टाटा समूहको अध्यक्ष पदबाट हटाइएको थियो, र यस निर्णयमाथि धेरै प्रश्नहरू उठेका थिए।

टाटा सन्सले मिस्त्रीका सबै दाबीहरू अस्वीकार गरिदिएको थियो। उनले भनेका थिए कि मिस्त्रीलाई पूर्ण स्वायत्तता दिइएको थियो। यद्यपि, यी आरोपहरू त्याे व्यक्तिले लगाएका थिए, जसलाई रतन टाटाले आफैं टाटा समूहको प्रमुख नियुक्त गरेका थिए। बीबीसी हिन्दी

प्रतिक्रिया दिनुहोस्