पूर्वाधार वाच, काठमाडौं । 

संसारकै सबैभन्दा धेरै वर्षा हुने स्थान उत्तरपूर्व भारतको मेघालयमा पर्छ। तर यो राज्य, विशेष गरी गर्मीको मौसममा खानेपानीको गम्भीर संकटसँग जुधिरहेको छ।

अब मेघालय सरकारले वर्षा र झरनाहरूको पानी संरक्षण गर्न आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्दै राज्यका ५,००० भन्दा बढी झरनाहरूको म्यापिङ गर्ने तयारी गरिरहेको छ। यी झरनाहरूको फेदमा केही स्थानमा स्वचालित चेक ड्याम पनि निर्माण गरिनेछ, जहाँ पानी सञ्चय गर्न सकिनेछ।

यो राज्यमा वर्षभरिमा हुने कुल वर्षाको मात्र २ प्रतिशत मात्र संरक्षण गर्न सकिन्छ। तर अब यो संख्या वृद्धि गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

मेघालयको राजधानी शिलोङमा यसै नोभेम्बरमा मेघालय बेसिन डेभलपमेन्ट अथोरिटी (एमबीडीए)द्वारा जल संरक्षणका विषयमा तीन दिने कार्यशाला आयोजना गरिएको थियो।

यस कार्यक्रममा मुख्यमन्त्री कोनराड संगमाले सरकार आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर राज्यका ५,००० झरनाहरूको म्यापिङको तयारी गरिरहेको जानकारी दिएका थिए, जसले जल संरक्षणको लागि झरनाहरूलाई अनुकूल बनाउन मद्दत गर्नेछ। उनले भने, ‘प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण हाम्रो आवश्यकता मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो।’

ड्रोन र एआईबाट म्यापिङ र निगरानी गरिने

कोनराड संगमाले भने, ‘हामी झरनाहरूको म्यापिङ र जल संरक्षणका नयाँ उपायहरू लागू गर्न उत्तरपूर्वी अन्तरिक्ष एप्लिकेसन्स सेन्टरसँग सहकार्य गरिरहेका छौं। राज्यका झरना, जंगल, प्राकृतिक स्रोतहरू र खानीहरूको निगरानीको जिम्मा यस केन्द्रलाई दिइएको छ। राज्यका जलाशयहरूमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)को सहयोगमा म्यापिङ र निगरानी गरिनेछ। हाम्रो उद्देश्य तिनीहरूलाई जलवायु परिवर्तनका चुनौतीहरूसँग जुध्न सक्षम बनाउँदै राज्यमा जल संकटलाई नियन्त्रणमा ल्याउनु हो।’

सरकारले वर्षाको पानी संरक्षण गर्नका लागि राज्यका सबै १२ जिल्लामा जल संरक्षण संरचना र जलाशय निर्माणका लागि ५१५ करोडको महत्वाकांक्षी परियोजना स्वीकृत गरेको छ। यो परियोजनाको उद्देश्य सन् २०३० सम्म राज्यको जल भण्डारण क्षमता वृद्धि गर्नु हो।

अर्कोतर्फ, मेघालय बेसिन डेभलपमेन्ट अथोरिटीले पनि पानीका स्रोतहरूको संरक्षण र बचाउका लागि धेरै ठोस कदम चालेको छ।

यसमा स्थलगत सर्वेक्षण गर्नुका साथै ड्रोनको मद्दतले निगरानी गर्ने र प्राकृतिक जल स्रोतहरूको दस्तावेजीकरण गर्ने कार्य समावेश छ।

यति धेरै वर्षा हुन्छ, पानी कहाँ जान्छ त ?

मुख्यमन्त्री संगमाले भने, ‘राज्यमा प्रत्येक वर्ष करिब ६३ अर्ब घनमिटर पानी वर्षाबाट प्राप्त हुन्छ। तर हालसम्म हामी केवल १ अर्ब घनमिटर मात्र संरक्षण गर्न सक्षम भएका छौं। बाँकी ३१९३१ अर्ब घनमिटर पानी क्रमशः बंगलादेश र छिमेकी असममा बगेर जान्छ।’

सेन्ट्रल ग्राउन्ड वाटर बोर्डको शिलोङ शाखाका प्रमुख डी. राभाले भने, ‘पिउने पानी संरक्षणका लागि तल्लो स्तरका आम मानिसलाई पनि यस अभियानमा सामेल गराउनु आवश्यक छ। यसका लागि जनचेतना अभियान चलाउनुपर्नेछ। जल संरक्षणमा स्थानीय समुदायको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ।’

शिलोङस्थित ‘नर्थ ईस्ट हिल युनिभर्सिटी’ (नेहू)को मानव र वातावरण विज्ञान विभागका डीन प्रोफेसर देवेश वालियाले कार्यशालामा आफ्नो सम्बोधनमा भनेका थिए, ‘मेघालयमा हरेक वर्ष गर्मीको मौसममा पानीको समस्या निकै गम्भीर हुँदै गएको छ। यो समस्याको समाधानका लागि वर्षाको पानी संरक्षण र प्राकृतिक स्रोतहरूको सही सदुपयोगमा जोड दिन आवश्यक छ। यसको लागि सबैले मिलेर काम गर्नुपर्छ।’

दुई वर्षअघिसम्म सबैभन्दा धेरै वर्षा हुने स्थान चेरापून्जीमा पनि पानीको अभाव

दुई वर्षअघिसम्म सबैभन्दा धेरै वर्षा हुने स्थान रहेको चेरापून्जीका बासिन्दाहरूले पछिल्ला केही वर्षयता गर्मी र जाडोको सुख्खा मौसममा गम्भीर पानीको समस्या भोग्नु परिरहेको छ। मानिसहरूले जाडोमा पनि निजी ट्यांकरबाट महँगो मूल्यमा पानी किन्नु परिरहेको छ।

मौसमविद् र वातावरणविद्हरूले यसका लागि तीव्र रुपमा घट्दै गरेका जङ्गलहरू, ढुंगाको बढ्दो उत्खनन र ग्लोबल वार्मिङका कारण बदलिँदै गएको मौसमलाई जिम्मेवार ठहराएका छन्।

हालै प्रकाशित एक अनुसन्धान प्रतिवेदनका अनुसार, मेघालयमा पछिल्ला पाँच वर्षमा वार्षिक वर्षा मात्रा १५ प्रतिशतले घटेको तथ्य फेला परेको छ, र भविष्यमा यसमा अझ कमी आउने अनुमान छ।

वातावरणविद् केसी मावलाङले भने, ‘झरनाहरूको म्यापिङ र प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षणतर्फको पहल सकारात्मक कदम हो। तर, यस कार्यलाई तीव्रता दिनुका साथै स्थानीय समुदाय र संगठनहरूलाई पनि यस अभियानमा सहभागी गराउनु अत्यावश्यक छ।’

(विभिन्न अन्तराष्ट्रिय समाचार एजेन्सीहरुको सहयोगमा तयार पारिएको सामग्री)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्