पूर्वाधार वाच, काठमाडौं।

भारतको छत्तीसगढका पत्रकार मुकेश चंद्राकरका कथित हत्यारालाई पक्राउ त गरिएको छ, तर उनको हत्याले यो देखाउँछ कि भारतका भित्री क्षेत्रहरूमा पत्रकारहरूले कस्तो प्रकारका जोखिमहरूको बीचमा आफ्नो काम गर्दैछन्।

मुकेश चंद्राकरको यूट्यूब च्यानल ‘बस्तर जंक्शन‘ देशका सबैभन्दा पछाडि परेका इलाकाहरूमध्ये एक, बस्तर जिल्लाको ऐना हो। कुनै नदीमा मानिसहरूले बनाएको जुगाड वाला पुल होस्, कुनै सुदूर गाउँमा पहिलो पटक खुलेको विद्यालय होस्, सफा पानीको कमी होस्, माओवादी हिंसा होस्, या खेतमा आईईडीको चपेटामा परेर बालबालिकाको मृत्यु भएको घटना होस्, मुकेशका सबै भिडियोहरूले बस्तरको कथा सुनाउँछन्।

यद्यपि धेरै कठिनाइहरुसँग जुझ्दै स्वतन्त्र जमीनी पत्रकारिता गरेकै कारण जो मूल्य मुकेशले चुकाएका छन्, त्यो उनका यूट्यूब च्यानलमा मात्र होइन, समग्र देशको पत्रकारिताको भविष्यमा एक ठूलो प्रश्न चिन्ह छोडेर गएको छ।

स्थानीय पत्रकारहरूको काँधमा उभिएको तन्त्र

अखबार होस् या टिभी च्यानल, ठूला मिडिया संस्थानहरूको लागि मुकेशजस्ता स्थानीय पत्रकारहरूको मद्दत बिना बस्तर जस्ता इलाकाका खबरहरू देखाउनु असम्भव हो। स्थानीय पत्रकारहरूले नै उनीहरूलाई खबरका बारेमा जानकारी दिन्छन्, त्यसको फुटेज खिचेर पठाउँछन् वा खिच्नमा मद्दत गर्छन् र खबरसँग जोडिएका व्यक्तिहरूसँग अन्तर्वार्ता गराउँछन्।ू

यति भारी योगदानको बावजूद स्थानीय पत्रकारहरूलाई न त नियमित तलब प्राप्त हुन्छ न त राम्रो पारिश्रमिक। यसका अतिरिक्त, जहाँ मिडिया संगठनहरूले केवल आफ्ना संवाददाताहरूको सुरक्षाको जिम्मेवारी लिन्छन्, त्यहीं स्थानीय पत्रकारहरूको सुरक्षाको जिम्मेवारी कोही लिँदैन। प्रायः उनीहरूलाई समाचारको श्रेय पनि दिइन्नँ।

छत्तीसगढ जस्ता राज्यमा स्थानीय पत्रकार हुनुका आफ्नै छुट्टै र विशेष अर्थ छन्। लामो समयदेखि माओवादीको चपेटामा रहेको कारण यो राज्यको एउटा अलगै चरित्र बनिसकेको छ, जसमा अन्य राज्यका पत्रकारहरूको तुलनामा यहाँका पत्रकारहरूमाथि जोखिम बढेका छन्। कहिले गोलीबारी त कहिले आईईडी विष्फोटका कारण ज्यानको खतरा रहन्छ। यसका अलवा एकातिर सरकारको दबाव रहन्छ भने अर्कोतर्फ माओवादीहरूको दबाव र यस्तै भ्रष्टाचार गर्ने अन्य शक्तिशाली व्यक्तिहरूको दबाव पनि सहनुपर्ने बाध्यताहरु छन् ।

मुकेश जस्तै अर्को यूट्यूब च्यानल ‘बस्तर टकीजु चलाउने रान’ तिवारी भन्छन्, ‘मिडिया संस्थानहरूलाई थाहा छ कि यदि सरकारको विपक्षमा कुनै खबर देखाउनु छ भने, त्यसमा कुन स्तरसम्म जानुपर्छ र कतिबेला रोक्नुपर्छ। किनकि यदि तपाईं एक स्तरभन्दा अगाडि जानुहुन्छ भने खबरहरू नचल्ने मात्र होइनन्, आवाज नै बन्द गर्ने तहको खतरा रहन्छ । यस्ता समस्याहरुबाट छुट्कारा पाउनको लागि हामीले यूट्यूबमा आफ्ना च्यानलहरू सुरु गरेका छौं, ताकि कुरा जस्तो छ, त्यस्तै राख्न सकियोस्।’

बस्तरमा काम गर्ने चुनौतीहरूको सम्झँदै तिवारी बताउँछन्, एक पटक मैले र मुकेशले केही रिपोर्टहरू तयार गरेका थियौं, जसबाट माओवादीलाई नोक्सान पुगेको थियो र त्यसपछि माओवादीहरूले केही दिनको लागि हामीहरूलाई जंगलमा जान प्रतिबन्ध लगाएका थिए।

पत्रकाहरुको सुरक्षा

यसका साथसाथै पत्रकारमाथि हिंसात्मक आक्रमण र उनीहरूको हत्याका घटनाहरू पनि प्रायः बाहिर आइरन्छन्। सन् २०१८ मा दंतेवाडा जिल्लामा माओवादीहरूको एक आक्रमणमा दुई प्रहरीहरूसहित एक पत्रकारको पनि ज्यान गएको थियो।

सन् २०१३ मा आठ महिनाको अन्तरालमा दुई पत्रकार साई रेड्डी र नेमीचन्द जैनको हत्या गरिएको थियो। यी घटनाहरूमा हत्याको आरोप माओवादीहरूलाई लागेको थियो, तर मुकेश चंद्राकरको मामला फरक छ।

उनको शव उनकै इलाकाका एक ठेकेदार सुरेश चंद्राकरको घर नजिकैको सेप्टिक ट्यांकीमा भेटिएको थियो। ठेकेदार सुरेश चंद्राकर उनका नातेदार समेत थिए। प्रहरीको भनाइअनुसार, ठेकेदार सुरेशद्वारा बनाइएको एक सडकमा भएका भ्रष्टाचारको बारेमा मुकेशले रिपोर्ट तयार पारेका थिए, जसका कारण सुरेशले केही अन्य व्यक्तिहरूसँग मिलेर उनको ज्यान लिएका थिए।

प्रहरीले सुरेश, उनका भाइहरु रितेश र दिनेश एवं निर्माण सुपरभाइजर महेन्द्र रामटेकेलाई पक्राउ गरिसकेको छ। यद्यपि मुकेशका साथीहरु प्रहरीको कारबाहीबाट सन्तुष्ट छैनन्। रानू तिवारीले भने, ‘अझैसम्म कुनै कारबाही भएको छैन। केवल गिरफ्तार गरिएको छ। न त हतियार बरामद भएको छ, न त कुनै आँखाले देखेका साक्षीहरु छन्। मलाई डर छ कि अन्त्यमा अपराधीहरू छुट्न सक्छन्।’

छत्तीसगढमा पत्रकारहरूको असुरक्षाका कारण निराश भएका तिवारीले भन्छन्, ‘पत्रकार सुरक्षा कानूनको मुद्दा लिए एउटा सरकार आएको थियो र ढलिसक्यो। उक्त कानून आएको भए पनि त्यसमा धेरै कमी कमजोरीहरु थिए। अहिले त यस्तो लाग्छ कि यस मुद्दामा कुरा गर्नु मात्र एक झुठ हो।’  (विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सीहरुको सहयोगमा)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्