पूर्वाधार वाच, काठमाडौं ।

नदीहरू जीवनको आधार हुन्, तर तीव्र रूपमा बढ्दै गएको प्रदूषणका कारण धेरै नदीहरू अब ‘मृत्यु’ हुने अवस्थामा पुगेका छन्। गंगा र यमुना जस्ता पवित्र नदीहरू समेत अहिले संसारकै प्रदूषित नदीहरूमा गनिन थालेका छन्।

नदीहरू हाम्रो अस्तित्व र पारिस्थितिक प्रणालीको मेरुदण्ड हुन्, तर दिनप्रतिदिन बढ्दो प्रदूषणका कारण ती आफ्नै वास्तविक स्वरूपबाट टाढिँदै गएका छन्।

पहाडबाट बग्न सुरु गर्दा नदीहरू स्वच्छ र निर्मल हुन्छन्, तर जति-जति ती शहरहरू हुँदै बग्छन्, त्यति नै फोहोर र प्रदूषणको स्तर खतरनाक रूपमा बढ्न जान्छ। यसको प्रत्यक्ष असर जीव, वनस्पति र वातावरणले भोग्नुपर्छ।

यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण गंगा नदी हो- देव प्रयागमा यसको एमपीएन (मस्ट प्रोबेबल नम्बर) मात्र ३३ प्रति १०० एमएल हुन्छ, तर दक्षिणेश्वर पुग्दासम्म यो एक लाखभन्दा माथि पुग्छ।

के यो केवल औद्योगीकरण र शहरीकरणको नतिजा हो, वा हाम्रो जीवनशैली पनि यसको लागि उत्तिकै जिम्मेवार छ ?

लन्डनको अति दुर्गन्धित नदी कसरी सफा भयो ?

नदीहरूको समस्या नेपाल भारतमात्रै होइन, यो चुनौतीसँग विभिन्न देशहरू पहिले नै जुधिसकेका छन्। लन्डनको जीवन रेखा मानिने थेम्स नदी पनि कुनै समय विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित नदीहरू मध्ये एक थियो।

सन् १९५७ मा, नेचुरल हिस्ट्री म्युजियमले यसलाई ‘जैविक रूपमा मृत’ अर्थात् बायोलोजिकल डेड घोषणा गर्‍यो, किनभने अक्सिजनको अभावका कारण यसमा माछाहरू बाँच्न सक्दैनथे।

दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा भएका बम आक्रमणहरूले लन्डनको ढल प्रणाली ध्वस्त पारेपछि नदीमा फोहोर र विषाक्त सामग्रीहरूको थुप्रो लाग्न पुग्यो।

१९औँ शताब्दीमा लन्डनमा कमजोर जल निकासी र फोहोर पानीका कारण पटक९पटक हैजाको महामारी फैलियो। सन् १८५४ मा डा। जोन स्नोले प्रमाणित गरे कि यो रोग दूषित पानीका कारण फैलिरहेको थियो।

सन् १८५८ मा ‘द ग्रेट स्टिङ्क’ नामक संकट आयो, जब नदीको दुर्गन्ध असह्य बनेपछि संसद्लाई नयाँ ढल प्रणाली निर्माण गर्न बाध्य पारियो। सन् १८७० मा जोसेफ बाजल्गेटले आधुनिक ढल प्रणाली तयार गरे, जसले नदीको अवस्था सुधार गर्न मद्दत गर्‍यो।

सन् १९६० को दशकदेखि सरकारले नदी सफा गर्न कयौं कदमहरू चालेको थियो। जल निकासी प्रणाली सुधार गरियो, उद्योगहरूबाट निस्कने रसायनहरूमा प्रतिबन्ध लगाइयो, र पानीको गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार आयो।

आज, यो नदी १२५ भन्दा बढी प्रजातिहरूको वासस्थान बनेको छ, र कहिलेकाहीँ यहाँ ह्वेलसमेत देखिने गर्छन्। यद्यपि, प्लास्टिक प्रदूषण अझै पनि एउटा ठूलो समस्या बनेको छ, जसलाई नियन्त्रण गर्न लन्डनमा निरन्तर सफाइ अभियानहरू सञ्चालन भइहेका छन्।

भारतमा कति खराब छ नदीहरूको अवस्था ?

भारतमा पनि थुप्रै नदीहरू जैविक रूपमा मृत बायोलोजिकल डेड हुने अवस्थामा पुगेका छन्। ती अब नदी नभई नालाको रूपमा चिनिन्छन्, जसले उनीहरूको अस्तित्व नै धमिलिएको देखाउँछ।

दिल्लीको साहिबी नदी यसको ठोस उदाहरण हो। अहिले यो पूर्ण रूपमा नालामा परिणत भइसकेको छ र नजफगढको नाला भनेर चिनिन्छ। दिल्लीको ढलको सिवेज यमुनासम्म पुर्‍याउन यसको ठूलो भूमिका छ।

तर, जानकारहरूको भनाइमा, यो नदी वैदिक कालदेखि नै अस्तित्वमा रहेको थियो। यद्यपि, प्रदूषण र अव्यवस्थित शहरीकरणका कारण आज यसको वास्तविक स्वरूप पूर्ण रूपमा हराइसकेको छ।
गंगा र यमुना पनि विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित नदीहरूमा गनिन्छन्। गंगा नदीको बिग्रँदो अवस्थाका पाँच मुख्य कारण छन्- औद्योगीकरण, शहरीकरण, जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, कृषि तथा ग्रामीण गतिविधिहरू, र वन विनाश।

गंगा भारतकै सबैभन्दा ठूलो नदी हो, जसले देशको २७ प्रशित भूभाग ओगटेको छ र करिब ४७ प्रतिशत जनसंख्यालाई सहारा दिन्छ।

यो नदी ११ वटा राज्यहरू हुँदै बग्छ, जसमा उत्तराखण्ड र उत्तर प्रदेशले सबैभन्दा ठूलो क्षेत्र ओगटेका छन्, करिब ३ लाख वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ।

गंगा नदीको पानीमा ब्याक्टेरियाको मात्रा तीव्र रूपमा वृद्धि भइरहेको छ। दक्षिणेश्वरमा सन् १९८६-१९९० को बीचमा यसको औसत एमपीएन (मस्ट प्रोबेबल नम्बर)प्रति १०० मिलिमिटर ७१ हजार ९ सय थियो, जुन सन् २००६-२०१० मा बढेर १ लाख ५ हजार पुग्यो। प्रयागराजमा यो १९८६-१९९० मा ४ हजार ३१० थियो, जुन २००६-२०१० मा बढेर १६ हजार ६ सय पुगेको थियो।

१९ जनवरी २०२५ मा कुम्भ मेलाको क्रममा गरिएको परीक्षणमा यो संख्या ७ लाखसम्म पुगेको थियो। हैजा, हेपाटाइटिस, टाइफाइड जस्ता दूषित पानीका कारण हुने रोगहरू भारतमा करिब ८०५ स्वास्थ्य समस्याहरू र एक९तिहाइ मृत्युहरूको प्रमुख कारण मानिन्छ।

सीवेज ट्रीटमेन्ट र गंगाको बढ्दो प्रदूषण

गंगा र यमुनामा ठूलो परिमाणमा सीवेज मिसिन्छ। झार खण्डमा उत्पन्न हुने शतप्रतिशत सीवेज बिना कुनै प्रशोधन (ट्रीटमेन्ट) गंगामा बग्छ, तर यो राज्य सबैभन्दा कम प्रदूषण फैलाउनेमध्ये एक हो।

गंगामा सबैभन्दा धेरै सीवेज मिसाउने राज्यहरूमा दिल्ली पहिलो स्थानमा छ, जहाँबाट प्रति दिन करिब ३२७ करोड लिटर सीवेज गंगामा मिसिन्छ। यसबाहेक, उत्तर प्रदेशबाट १२० करोड लिटर, पश्चिम बंगाल र बिहारबाट ७० करोड लिटर सीवेज हरेक दिन गंगामा फालिन्छ।

गंगा प्रदूषणका मुख्य दुई स्रोत छन्-

🔹 औद्योगिक फोहोर (१५%)
🔹 नगरपालिका सीवेज (८०%), जसले सबैभन्दा बढी प्रदूषण फैलाउँछ।

त्यसैगरी, गाउँहरू र कृषि क्षेत्रहरूबाट बग्ने फोहोर पानी, खुला शौच, शवहरूको विसर्जन, तथा धार्मिक कार्यहरूबाट उत्पन्न फोहोर पनि गंगा प्रदूषणका अन्य कारणहरू हुन्।

भारत सरकारले गंगा नदीको सफाइको लागि नमामि गंगे मिशन जस्ता धेरै महत्वाकांक्षी कार्यक्रम सुरु गरेको छ। यस मिसनको मुख्य उद्देश्य सीवेज ट्रीटमेन्ट प्लान्ट स्थापना गर्नु, औद्योगिक फोहोर व्यवस्थापनलाई नियन्त्रणमा ल्याउनु र जंगलको पुनर्निर्माणलाई बढावा दिनु हो।

तर, यी योजनाहरूमा केही प्रमुख चुनौतीहरू आएका छन्, जस्तै:

🔹 परियोजनामा ढिलाइ—कयौँ परियोजनाहरू समयमै पुरा हुन सकिरहेका छैनन्।

🔹 नियमहरूको प्रभावकारी लागू नगर्नु—कयौँ स्थानमा प्रदूषण नियन्त्रणका लागि बनेका नियमहरू सही ढंगले लागू नहुनु।

यी चुनौतीहरूले योजनाहरूको कार्यान्वयनमा अवरोध पुर्‍याइरहेका छन्, जसका कारण गंगाको प्रदूषण नियन्त्रणको प्रयासमा प्रभावकारिता कम भएको छ।

धेरै देशहरू मिलेर बचाएको एक नदी

गंगा नदीलाई बचाउनु सजिलो काम होइन, विशेषतस् यसको बगावट ११ राज्यहरूमा फैलिएको छ, जसले गर्दा विभिन्न किसिमका अड्चनहरू आउन सक्छन्। तर, यसभन्दा जटिल समस्याहरूको समाधान अतीतमा सफलतापूर्वक गरिएको छ, र युरोपको राइन नदी यसको एक उदाहरण हो।

सन् १९८६ मा, स्विट्जरल्याण्डको बासेलस्थित साण्डोज कारखानामा आगो लागेर ठूलो परिमाणमा कीटनाशक राइन नदीमा फैलियो, जसले गम्भीर वातावरणीय क्षति पुर्‍यायो।

यसको प्रतिवाद स्वरूप, सन् १९८७ मा राइन एक्सन प्रोग्राम सुरु गरिएको थियो, जसमा प्रदूषण नियन्त्रणका लागि १५ अरब अमेरिकी डलरभन्दा बढी रकम लगानी गरिएको थियो।

यस पहलको नतिजा, आजको दिनमा ९५ प्रतिशत औद्योगिक प्रदूषित पानीको प्रशोधन गरिन्छ। साथै, नदीमा ६३ प्रजातिका माछा फेरी पाइन्छन्, जसले यसको पारिस्थितिक तन्त्रलाई सुधार गर्न ठूलो मद्दत पुर्‍याएको छ।

राइन नदी चार देशहरू- स्विट्जरल्याण्ड, फ्रान्स, बेल्जियम, र जर्मनी-बाट बग्दै जर्मनीमा पुग्छ। यी सबै देशहरूले मिलेर नदीलाई सफा राख्नमा सहयोग पुर्‍याउँछन्। यो नदी १२०० किलोमिटरमा फैलिएको छ र यसलाई सफा राख्न ९ अन्तर्राष्ट्रिय स्टेशनहरू मिलेर काम गर्छन्।

वाटर ट्रीटमेन्ट प्लान्टहरू, नदीको नजिकै प्राकृतिक संरक्षित क्षेत्रहरूको निर्माण, र कृषि क्षेत्रमा हानिकारक कीटनाशक र उर्वरकहरूको प्रयोग नगर्ने अभ्यासले नदीको सफाइमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसका साथै, नदीका सहायक नदीहरूको सफाई पनि ध्यानमा राखिन्छ।

नेपाल तथा भारतमा नदीनालाको सफाइ र दीर्घकालीन रूपमा यसलाई सफा राख्ने कार्य जटिल देखिन सक्छ, तर यदि उपयुक्त विधिहरूसँग यसका लागि प्रयास गरिन्छ भने यो असम्भव छैन।

नदीनालाको सफाइ मात्र सरकारी अभियानको विषय होइन, यो एक सामूहिक जिम्मेवारी हो, किनकि नदीहरू हाम्रो जीवनको आधार हुन्।

जागरूकता, प्रविधि लगानी, र कडाइका साथ लागू गरिएका कानूनी व्यवस्थाहरूमार्फत हामी आफ्ना नदीहरूलाई बचाउन सक्छौं। -विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सीहरुको सहयोगमा

प्रतिक्रिया दिनुहोस्